Enerji ve Besin Öğeleri Tablosu Nasıl Oluşturulur?

Gıda sektöründe tüketicilerin en çok dikkat ettiği bilgilerden biri de Enerji ve Besin Öğeleri Tablosudur. Tüketiciler, aldıkları ürünün kalorisinden proteinine, yağ miktarından tuz oranına kadar içerikleri bilmek ister. Bu noktada Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, üreticilere besin değerleri tablosu oluştururken uyulması gereken kuralları açıkça belirler.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Resmî uygulama için Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yayımlanan güncel mevzuat dikkate alınmalıdır.

Hızlı Başlangıç: 3 Adımda Doğru Tablo

1. Ürün verilerinizi hazırlayın: formül/analiz, net miktar, tüketim birimi, alerjen listesi
2. 100 g / 100 ml esasına göre besin öğelerini hesaplayın ve tabloyu oluşturun
3. Etiketin geri kalanını tamamlayın: alerjen bildirimi, TETT / tarih ve varsa beyanlara bağlı satırlar

1) Tablo İçeriği

Tablo içerisine yazılabilecek değerlerden belirli kısmı zorunludur ve her tabloda istisnasız bulundurulmalıdır. Bunlar dışında da isteğe bağlı olarak bazı bilgiler eklenebilir. Bu öğelerin “isteğe bağlı” yazılabilecek olması, rastgele yazılabileceği anlamına gelmez. Bu isteğe bağlı bilgilerden bazılarında beyan yapıldığı takdirde ek bilgiler devreye girebilir (Örnek: Gerekli koşullar sağlandıktan sonra Vitamin ve Mineraller tabloda belirtilecekse, bunlara ek olarak %BRD değerleri de artık -zorunlu olarak- tabloda verilmelidir).

1.1) Zorunlu Alanlar: Besin Değerleri Tablosunda Mutlaka Yer Alması Gerekenler

Tüm hazır ambalajlı gıdalarda, enerji ve besin öğesi değerlerini içerecek şekilde 100 g veya 100 ml üzerinden beslenme bildirimi yapmak zorunludur.

Bu bildirim, ürünün satışa sunulduğu haline göre verilir (doğrudan tüketilebilen ürünlerde “satıldığı hali” esas alınır).

Aşağıdaki satırlar tablo içerisinde mutlaka yer almalıdır:

• Enerji (kJ ve kcal)
• Yağ (g)

-          Doymuş yağ (g)

• Karbonhidrat (g)

-          Şekerler (g)

• Protein (g)
• Tuz (g)

Tabloda gösterilmesi isteğe bağlı alanlar aşağıdaki gibidir:

• Trans yağ (g)
• Tekli doymamış yağ (g), Çoklu doymamış yağ (g)
• Polioller (g), Nişasta (g)
• Lif (g)
• Vitaminler ve Mineraller (mevzuatta belirtilen birimler üzerinden)

Uyarı: Bu öğelerin “isteğe bağlı” olması, rastgele yazılabileceği anlamına gelmez. Beyan edilmesi durumunda bazı alanları belirtmek zorunlu hâle gelir. Beyan varsa zorunlu hâle gelen alanlar aşağıda belirtilmiştir.

1.2) Beyan Varsa Zorunlu Hale Gelen Alanlar

Bazı öğeler normalde isteğe bağlıdır; ancak ürün üzerinde/iletişiminde beyan yapıldığında tabloda yer alması fiilen zorunlu hale gelir:

1.2.1) Trans Yağ “İçermez” Beyanı

Trans Yağ İçermez beyanı yapılıyorsa, tabloda trans yağ miktarı verilmelidir. Beyan yoksa trans yağ satırı eklemek ve miktar vermek zorunlu değildir.

1.2.2) Lif (Fiber) ile İlgili Beslenme Beyanı

Lif ile ilgili bir beslenme beyanı yapılıyorsa, tabloda lif miktarı verilmelidir.

1.3) Vitamin–Mineral Yazacaksanız: “Belirgin Miktar” Eşiği ve %BRD

Vitamin ve mineraller tabloda yer alacaksa, belirli oranın üstünde olmalıdır, bu oranlar şu şekildedir:

• İçecekler dışındaki gıdalar ve süt: 100 g/100 ml’de Beslenme Referans Değerinin %15’i
• İçecekler: 100 ml’de Beslenme Referans Değerinin %7,5’i
• Tek porsiyon ambalaj / tek tüketim birimi: Beslenme Referans Değerinin en az %15’i

Ayrıca vitamin-mineral miktarı verildiyse, bu değere ilave olarak % Referans Değeri (%BRD) de belirtilmelidir.

2)  Sunum Biçimi

100 g / 100 ml üzerinden hesaplanarak verilmelidir.

Ayrıca tek porsiyon için de bilgi sunulabilir.

Tablo, tüketicinin kolayca görebileceği bir yerde ve okunaklı puntoda yer almalıdır.

Zorunlu bilgilerin yer aldığı Enerji ve Besin öğeleri Tablosu örneği:

Etikette Dikkat Edilmesi Gereken Kurallar

• Tablo mutlaka çerçeve içine alınmalı ve net görünür olmalıdır.
• Kullanılan ifadeler tüketiciyi yanıltmamalı.
• “Şekersiz”, “düşük yağlı” gibi beyanlar, ancak yönetmelikte belirtilen teknik kriterler karşılanıyorsa kullanılabilir.
• Harf büyüklüğü ve yazı stili, kolay okunur olmalıdır.

Format Sorunu: Etiket Alanı Yetmiyorsa Ne Olur?

Ambalaj alanı sınırlı olduğunda beslenme bildiriminin sunumu değişebilir; önemli olan bilginin tüketiciye anlaşılır ve doğru şekilde aktarılmasıdır (pratikte tablo yerine satır içi/lineer sunum tercih edilebilir). Mevzuat, uygulamada bu tür sunumlara alan bırakır.

3) (Besin Tablosu Dışında) Sağlık Açısından Kritik Zorunlu Bilgiler: Alerjen Bildirimi

Besin değerleri tablosu kadar önemli bir diğer bilgi de alerjen uyarılarıdır. Türk Gıda Kodeksi’ne göre; gıdalarda alerji veya intoleransa neden olabilecek 14 madde mutlaka etiket üzerinde açıkça belirtilmelidir.

Etiketlemede alerjen bildirimi yapılırken mevzuatta yer alan 14 alerjen esas alınır.

Zorunlu Bildirilmesi Gereken Alerjenler

• Glüten içeren tahıllar (buğday, arpa, çavdar, yulaf vb.)
• Kabuklular (karides, yengeç, ıstakoz vb.)
• Yumurta ve yumurta ürünleri
• Balık ve balık ürünleri
• Yer fıstığı ve yer fıstığı ürünleri
• Soya fasulyesi ve soya fasulyesi ürünleri
• Süt ve süt ürünleri (laktoz dahil)
• Sert kabuklu meyveler
• Kereviz ve kereviz ürünleri, hardal ve hardal ürünleri, acı bakla ve acı bakla ürünleri
• Susam ve susam ürünleri
• Kükürt dioksit ve sülfitler
• Yumuşakçalar ve ürünleri (midye, kalamar, ahtapot vb.)

Aynı başlık altındaki isteğe bağlı alan: “İz/Eser Miktarda … İçerebilir” Uyarısı

Bunlar da isteğe bağlı alanlardır:
“Alerji veya intoleransa yol açan madde veya ürünlerin olası ve istem dışı varlığı” sebebiyle yapılan “iz/eser miktarda … içerebilir” bildirimleri, yalnızca kapsamlı bir risk değerlendirmesi sonucu bulaşmanın kaçınılmaz olması halinde isteğe bağlı olarak yapılabilir.

Kurumsal pratik: Bu uyarı “her ürüne kopyala-yapıştır” yapılmamalı; HACCP/alerjen yönetimi ve çapraz bulaşma analizinizle tutarlı olmalıdır.

3.1) Etiketleme Kuralları

• Alerjenler, içindekiler listesinde vurgulanarak (ör. kalın harf, büyük harf veya farklı renk) belirtilmelidir.
• Eğer ürün hazır ambalajlı değilse (ör. fırın ürünleri, restoran yemekleri), alerjen bilgisi menüde veya bilgilendirme panosunda yer almalıdır.
• “İz miktarda içerebilir” gibi ifadeler, yalnızca kapsamlı bir risk analizi sonucu bulaşın kaçınılmaz olduğu durumlarda kullanılabilir.

3.2) Tüketici İçin Önemi

Alerjen bildirimi, özellikle çölyak hastaları, laktoz intoleransı olanlar veya fındık, süt, yumurta gibi yaygın gıda alerjisi bulunan bireyler için hayati önem taşır. Doğru ve şeffaf bilgilendirme yapılması, tüketicinin güvenli ürün tercih etmesine yardımcı olur.

4) (Besin Tablosu Dışında) Güvenlik/kalite iletişimi: Tarih Bildirimi (TETT Mantığı)

Birçok üründe tüketici sağlığını ilgilendiren kritik bilgilerden biri de tarih beyanıdır. Özellikle TETT’nin doğru anlatılması, tüketiciye yanlış mesaj verilmesini önler.

Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT), “Tavsiye edilen tüketim tarihi” ifadesi açıkça kullanılarak veya “... tarihinden önce tüketilmesi tavsiye edilir.” şeklinde belirtilir; yanında ya tarihin kendisi ya da tarihin yerini işaret eden bir ifade bulunur.

Aynı başlık altındaki isteğe bağlı alanlar (kısaltmalar/atıf yöntemi)

Bunlar da isteğe bağlı alanlardır:

• TETT/BBD/BB gibi kısaltmalarla tarih belirtme ve atıf yöntemi (etikette tarihin yerini işaret eden ifade)
• Üretim tarihi vb. ek tarihleri yazıyorsanız, TETT’nin karışmayacak şekilde ayrıca netleştirilmesi

Sağlık açısından kritik ayrım:
TETT, ürünün “son tüketilmesi gereken tarih” değil, kalite özelliklerini koruyabildiği tarih olarak tanımlanır; TETT geçtikten sonra gıda güvenilir ise ve bozulma yoksa piyasada bulunabilir; kontrol sorumluluğu gıda işletmecisindedir.

Ayrıca uygun tarihin belirlenmesi işletmecinin sorumluluğudur; son tüketim tarihi = güvenilirlik, TETT = kalite ayrımı unutulmamalıdır.

Ayrıca şu bilgilerin de etiketinizde bulunduğundan lütfen emin olun: gıdanın adı, bileşenler listesi, alerjiye veya intoleransa neden olan belirli madde veya ürünler, belirli bileşenlerin veya bileşen gruplarının miktar,  gıdanın net miktarı, tavsiye edilen tüketim tarihi veya son tüketim tarihi, özel muhafaza ve/veya kullanım koşullar, gıda işletmecisinin adı veya ticari unvanı ve adresi, işletme kayıt numarası veya tanımlama işareti, menşe ülke, kullanım bilgisi olmadığında gıdanın uygun şekilde tüketimi mümkün değilse, gıdanın kullanım talimatı, hacmen %1,2’den fazla alkol içeren içeceklerde hacmen gerçek alkol derecesi, beslenme bildirimi

 Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlı olarak ‘Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu’ esas alınarak hazırlanmıştır. Resmî uygulama esasları için Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yayımlanan güncel ‘Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’ dikkate alınmalıdır. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme Ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu için tıklayınız...

Kaynak doküman bilgisi: Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu — İlk Yayım: 26/11/2024 (Gıda İşletmeleri ve Kodeks Daire Başkanlığı) — Revizyon: 21/06/2025 (Revizyon 001).